Truyện Bánh Chưng

Sau khi Phù Đổng Thiên Vương cưỡi ngựa sắt bay về trời, để lại dấu chân trên phiến đá dưới núi Việt Sóc, thì bờ cõi Văn Lang sạch bóng quân xâm lược. Hùng Vương thu quân về kinh, ban lệnh giảm sưu thuế, mở kho chẩn cấp cho những vùng bị binh đao tàn phá. Từ miền núi đến đồng bằng, khói bếp lại nghi ngút trên mái nhà tranh, tiếng chày giã gạo vang lên đều đặn mỗi sớm mỗi chiều. Mùa lúa nối tiếp mùa lúa, dân cư sinh sôi, vật sản đầy đủ, thiên hạ bước vào những năm tháng thái bình thịnh trị mà người đời sau còn nhắc đến.

Khi trong nước đã yên, ngoài biên không còn mối lo, Hùng Vương bắt đầu nghĩ đến việc lớn nhất của một bậc đế vương: truyền ngôi cho con. Nhà vua có hai mươi hai người con trai, đều là những công tử được nuôi dạy trong cung điện, kẻ giỏi cung kiếm, người thông kinh sử, kẻ thạo săn bắn, người giỏi chài lưới. Ai nấy đều có chỗ hơn người, khiến bậc làm cha khó lòng chọn lựa.

Một buổi sớm mùa thu, Hùng Vương triệu cả hai mươi hai vị công tử vào điện lớn. Nhà vua ngồi trên ngai, nhìn một lượt khắp mặt các con, rồi cất giọng trầm mà rõ:

– Ta muốn truyền ngôi cho đứa nào làm vừa lòng ta. Đến kỳ cuối năm, ai biết đem trân am mỹ vị đến dâng cúng Tiên vương để tròn đạo hiếu, thì ta sẽ truyền ngôi cho.

Lời vua vừa dứt, trong điện vang lên tiếng xôn xao khe khẽ. Hai mươi hai vị công tử cúi đầu lĩnh mệnh, nhưng trong lòng mỗi người đã bắt đầu tính toán. Trân am mỹ vị là gì? Là của ngon vật lạ hiếm có trên đời, là thứ mà người thường không dễ gì có được. Ai cũng hiểu rằng đây không đơn thuần là một cuộc thi nấu nướng, mà là phép thử xem ai xứng đáng nối nghiệp vua cha, ai có đủ tài trí và lòng thành để gánh vác sơn hà.

Từ hôm ấy, các công tử tỏa đi khắp nơi. Người thì dẫn đoàn tùy tùng vào rừng sâu săn thú quý, kẻ thì đem thuyền ra biển khơi đánh bắt hải sản lạ. Có vị sai người lên tận miền ngược tìm măng trúc, nấm hương, thịt nai khô; có vị lại cho người xuống chợ lớn mua gia vị hiếm từ phương xa chở đến. Lại có vị bỏ ra rất nhiều vàng bạc, lùng mua những thứ sơn hào hải vị mà chỉ bậc vương hầu mới được nếm. Của ngon vật lạ chất đầy kho, nhiều không biết bao nhiêu mà kể. Ai nấy đều tin rằng phẩm vật càng hiếm, càng đắt, càng chứng tỏ tấm lòng hiếu kính và tài năng của mình.

Duy chỉ có công tử thứ chín, tên là Lang Liệu, không thể làm được như các anh em. Mẹ chàng vốn xuất thân hàn vi, đã lâm bệnh mà qua đời từ khi chàng còn nhỏ. Lang Liệu lớn lên trong cung mà như kẻ mồ côi, tả hữu không có ai thân cận, không có thế lực chống lưng, cũng chẳng có nhiều vàng bạc để sai khiến người đi tìm của quý. Chàng chỉ có một mảnh vườn nhỏ sau cung, nơi chàng tự tay trồng lúa, trồng rau, chăm sóc từng gốc cây, từng luống nếp như một người nông dân thực thụ.

Đêm đêm, trong khi các anh em bận rộn với những cuộc săn, những chuyến buôn, Lang Liệu ngồi một mình bên ngọn đèn dầu, lòng nặng trĩu. Chàng nghĩ đến lời vua cha, nghĩ đến Tiên vương trên bàn thờ, nghĩ đến mẹ đã khuất mà nước mắt lặng lẽ rơi. Chàng tự hỏi: mình có gì để dâng lên? Tiền bạc không nhiều, người hầu không có, biết lấy đâu ra trân kỳ mà so với các anh em? Ngày chàng thao thức, đêm chàng trằn trọc, ăn không ngon, ngủ không yên.

Một đêm kia, Lang Liệu mệt quá thiếp đi bên án thư. Trong giấc ngủ chập chờn, chàng bỗng thấy ánh sáng vàng dịu tỏa khắp gian phòng. Một vị thần nhân hiện ra, hình dáng cao lớn, mặt mũi hiền từ, áo bào trắng như mây, đứng ngay trước mặt chàng. Lang Liệu vội vàng quỳ xuống thi lễ. Thần nhân mỉm cười, cất giọng ôn tồn mà vang vọng:

– Trong trời đất không có vật gì quý bằng gạo, vì gạo là của để nuôi dân. Người ta ăn mãi không chán, không có vật gì đứng trước được. Nếu lấy gạo nếp hoặc gói làm hình tròn để tượng trời, hoặc gói làm hình vuông để tượng đất, ở trong làm nhân cho thật ngon, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý cái ơn trời đất phát dục vạn vật, như thế thì lòng cha sẽ vui, tôn vị chắc được.

Nói xong, thần nhân hóa thành làn khói trắng, tan vào không trung. Lang Liệu giật mình tỉnh giấc, mồ hôi ướt đẫm trán. Chàng ngồi bật dậy, lòng vẫn còn run rẩy, nhưng trong đầu đã sáng rõ như vừa được mở một cánh cửa. Chàng chắp tay hướng lên trời, thì thầm:

– Thần minh giúp ta. Ta nên bắt chước theo mà làm.

Từ sáng hôm ấy, Lang Liệu bắt tay vào việc. Chàng ra vườn, chọn những bông nếp đã chín vàng, hạt mẩy căng, không một vết sứt mẻ. Chàng tự tay gặt, tự tay tuốt, đem về sàng sảy kỹ lưỡng cho đến khi chỉ còn những hạt nếp trắng tinh, tròn đều như ngọc. Chàng vo gạo nhiều lần bằng nước suối trong, để ráo, rồi trải ra nong cho hạt nếp khô vừa tới.

Chàng chọn lá chuối xanh, rửa sạch, lau khô, xếp chồng lên nhau. Đoạn chàng lấy nếp đã vo, dàn đều trên lá, đặt vào giữa một nắm nhân gồm đậu xanh đãi vỏ, đồ chín, giã nhuyễn, trộn với thịt lợn thái mỏng ướp hành và tiêu rừng. Chàng gói lại, nắn thành hình vuông vức, lấy lạt mềm buộc chặt bốn góc. Mỗi chiếc bánh vuông tượng trưng cho đất, bởi đất bằng phẳng, rộng lớn, chở che muôn loài.

Xong bánh vuông, chàng lại lấy nếp đồ chín, cho vào cối giã. Chàng giã liên hồi, mồ hôi ướt đẫm lưng áo, cho đến khi xôi nhuyễn mịn, dẻo quánh, không còn một hạt nào nguyên vẹn. Chàng nắn khối nếp ấy thành hình tròn, dẹt, trắng muốt như mặt trăng rằm. Bánh tròn tượng trưng cho trời, bởi trời cao lồng lộng, bao la không cùng.

Lang Liệu xếp bánh vào nồi, đổ nước ngập, bắc lên bếp lửa. Chàng ngồi canh suốt đêm, thêm củi, giữ cho lửa đều, không quá lớn để bánh không cháy, không quá nhỏ để bánh không sống. Hơi nước bốc lên nghi ngút, mùi lá chuối quyện với mùi nếp chín tỏa khắp gian bếp nhỏ. Đến gần sáng, chàng mở nắp nồi, thấy bánh đã chín, lá xanh ngả vàng, nếp bên trong dẻo mềm, nhân bên trong thơm ngậy. Chàng mỉm cười, đôi mắt đỏ vì thiếu ngủ nhưng lòng nhẹ nhõm lạ thường.

Đúng kỳ cuối năm, Hùng Vương truyền lệnh hội các công tử tại điện lớn. Hai mươi hai vị công tử lần lượt bước vào, mỗi người mang theo phẩm vật đã chuẩn bị. Có người dâng thịt hươu nướng ướp mật ong rừng, có người dâng cá chép vàng hun khói, có người dâng yến sào nấu với nhân sâm, có người dâng rượu quý ủ ba năm trong vò đất nung. Bàn dài bày la liệt, sơn hào hải vị đủ cả, mùi thơm ngào ngạt, màu sắc rực rỡ. Hùng Vương đi dọc bàn, nếm thử từng món, gật đầu nhưng chưa tỏ vẻ đặc biệt hài lòng.

Cuối cùng, Lang Liệu bước vào. Chàng không có người hầu khiêng vác, không có rương vàng hộp bạc. Chàng tự tay bưng một chiếc mâm gỗ, trên đặt vài chiếc bánh vuông gói lá chuối và mấy chiếc bánh tròn trắng muốt. Giữa muôn vàn trân kỳ mỹ vị của các anh em, mâm bánh của chàng trông giản dị đến mức gần như lạc lõng.

Hùng Vương nhìn thấy, lấy làm lạ. Nhà vua bước đến trước mặt Lang Liệu, hỏi:

– Các anh em con đều đem sơn hào hải vị, của quý vật hiếm. Còn con chỉ có bánh nếp gói lá, vì sao lại dâng thứ này lên Tiên vương?

Lang Liệu quỳ xuống, cúi đầu, rồi ngẩng lên đáp bằng giọng bình tĩnh mà thành kính:

– Tâu phụ vương, thần nhi nằm mộng thấy thần nhân chỉ bảo rằng trong trời đất không có vật gì quý bằng gạo, vì gạo là của nuôi sống muôn dân, ăn mãi không chán, không vật gì sánh được. Thần nhân dạy lấy gạo nếp gói hình vuông tượng đất, gói hình tròn tượng trời, làm nhân ngon ở giữa, bắt chước hình trạng trời đất bao hàm vạn vật, ngụ ý ơn trời đất sinh dưỡng muôn loài. Thần nhi nghe theo lời ấy, tự tay làm bánh, kính cẩn dâng lên Tiên vương và phụ vương.

Hùng Vương nghe xong, im lặng một lúc. Nhà vua cầm một chiếc bánh vuông lên, từ từ bóc lớp lá chuối. Bên trong, nếp dẻo trắng ngà, nhân đậu xanh vàng óng quyện với thịt mỡ trong veo. Vua đưa lên nếm. Vị nếp thơm, vị bùi của đậu, vị béo của thịt, vị thanh của lá chuối hòa quyện trên đầu lưỡi, càng ăn càng thấy ngon, càng nhai càng thấy đậm. Vua lại nếm bánh tròn, thấy dẻo mịn, thanh khiết, giản dị mà sâu lắng.

Nhà vua đặt bánh xuống, nhìn Lang Liệu hồi lâu, rồi quay sang các công tử khác, nói:

– Của ngon trên đời, sơn hào hải vị, yến sào nhân sâm, ai có tiền đều mua được. Nhưng gạo thì nuôi sống cả thiên hạ. Bánh này không chỉ ngon miệng, mà còn chứa đạo lý trời đất, lòng hiếu kính với tổ tiên và tình yêu thương đối với dân. Phẩm vật của các công tử khác không sao hơn được.

Rồi vua phán:

– Lang Liệu được giải nhất.

Hai mươi mốt vị công tử đứng lặng, không ai nói thêm lời nào. Có người cúi đầu, có người thở dài, nhưng cũng có người gật đầu tâm phục. Họ hiểu rằng vua cha không chọn người giàu nhất hay người săn được thú quý nhất, mà chọn người hiểu được gốc rễ của muôn dân: hạt gạo.

Năm hết, Hùng Vương dùng bánh vuông, bánh tròn của Lang Liệu dâng lên Tiên Miếu. Nhà vua tự tay thắp hương, kính cẩn đặt bánh lên bàn thờ, khấn rằng con cháu đời đời không quên ơn trời đất, không quên gốc nông tang, không quên rằng ngôi báu là để lo cho dân no ấm. Triều đình cũng cung phụng bánh ấy cho vua cha vua mẹ. Từ đó, bánh vuông bánh tròn trở thành lễ vật không thể thiếu trong ngày tế tổ cuối năm. Thiên hạ bắt chước theo, nhà nhà gói bánh, người người nấu nồi nếp suốt đêm giao thừa. Tập tục ấy truyền từ đời này sang đời khác, không bao giờ dứt. Người đời sau lấy tên Lang Liệu để gọi ngày lễ ấy là Tiết Liệu, ghi nhớ người công tử thứ chín đã lấy hạt gạo bình dị mà làm nên phẩm vật thiêng liêng nhất.

Hùng Vương truyền ngôi cho Lang Liệu. Hai mươi mốt người anh em còn lại đều được phong giữ các phiên trấn, lập thành bộ đảng, cứ thủ núi sông làm hiểm cố. Về sau, các phiên trấn thường tranh nhau làm trưởng, mỗi người dựng mộc sách để che kín lãnh địa của mình. Bởi vậy mà có tên gọi là sách, là trại, là trang, là phường. Nguồn gốc của những danh xưng ấy khởi thủy từ thời này.

---

Lời bàn

Truyện Bánh Chưng là một trong những thiên truyện đẹp nhất về đạo hiếu, về gốc rễ nông nghiệp và về triết lý trời đất trong kho tàng truyền thuyết Việt Nam. Nếu Truyện Đổng Thiên Vương là bản hùng ca về sức mạnh chống ngoại xâm, thì Truyện Bánh Chưng là bản trường ca về hạt gạo, về sự bình dị làm nên nền tảng của cả một quốc gia.

Mở đầu truyện, đất nước vừa sạch bóng giặc Ân, bước vào thời thái bình. Hùng Vương không lo chuyện binh đao nữa, mà lo chuyện truyền ngôi. Đây là sự chuyển dịch rất tự nhiên: khi nước đã yên, việc lớn nhất là chọn người kế vị để giữ cho nước mãi yên. Nhà vua không chọn người giỏi nhất về võ nghệ hay mưu lược, mà đặt ra một phép thử về lòng hiếu kính và sự thấu hiểu đạo lý. Ai biết dâng phẩm vật cúng Tiên vương đúng nghĩa, người ấy xứng đáng nối ngôi.

Hai mươi hai vị công tử đại diện cho hai mươi hai cách hiểu về “trân am mỹ vị”. Phần lớn họ hiểu theo nghĩa vật chất: của càng hiếm, càng đắt, càng chứng tỏ tấm lòng. Họ săn bắn, chài lưới, mua bán, tích trữ. Cách làm ấy không sai, nhưng nó dừng lại ở bề mặt. Của ngon vật lạ chỉ làm thỏa mãn vị giác trong chốc lát, không chứa đựng đạo lý sâu xa nào.

Lang Liệu thì khác. Chàng là công tử thứ chín, mẹ mất sớm, không có thế lực, không có vàng bạc. Chàng đứng ở vị trí thấp nhất trong số các anh em, gần với người dân thường nhất. Và chính vì gần với đất, với lúa, với vườn, chàng hiểu được điều mà các anh em không thấy: gạo là thứ nuôi sống muôn dân, là gốc của mọi sự no ấm.

Giấc mộng gặp thần nhân là chi tiết then chốt. Thần nhân không chỉ cho Lang Liệu một công thức làm bánh, mà truyền cho chàng một triết lý: trời tròn đất vuông, vạn vật được bao bọc trong hình hài ấy, và ơn sinh dưỡng của trời đất là ơn lớn nhất. Bánh chưng vuông tượng đất, bánh dày tròn tượng trời. Nhân ở giữa là muôn loài, là con người, là sự sống được trời đất che chở. Gói bánh lại tức là gói cả vũ trụ vào trong một phẩm vật nhỏ bé. Đó không còn là nấu ăn, mà là triết học được vật chất hóa.

Chi tiết Lang Liệu tự tay làm mọi việc cũng rất đáng chú ý. Chàng không sai người hầu, không thuê thợ. Chàng tự chọn nếp, tự vo gạo, tự gói bánh, tự ngồi canh lửa. Sự tự tay ấy thể hiện lòng thành kính thực sự. Phẩm vật dâng lên tổ tiên không thể làm bằng tiền bạc hay quyền lực, mà phải làm bằng đôi bàn tay và tấm lòng của chính mình.

Khi Hùng Vương nếm bánh và phán Lang Liệu được giải nhất, nhà vua không chỉ chọn một món ăn ngon. Nhà vua chọn một đạo lý. Bánh của Lang Liệu ngon, nhưng cái ngon ấy không đến từ sự hiếm có hay đắt đỏ, mà đến từ sự giản dị, từ ý nghĩa trời đất, từ tấm lòng người làm ra nó. Phẩm vật của các công tử khác “không sao hơn được” không phải vì dở hơn về hương vị, mà vì thiếu cái tầng nghĩa mà bánh chưng bánh dày mang theo.

Đoạn cuối truyện kể rằng thiên hạ bắt chước, truyền đến bây giờ, gọi là Tiết Liệu. Đây là chi tiết cho thấy truyền thuyết không dừng lại ở một sự kiện cung đình, mà trở thành phong tục của cả dân tộc. Bánh chưng bánh dày không còn là phẩm vật riêng của Lang Liệu, mà là của mọi nhà, mọi người. Mỗi dịp cuối năm, khi lá chuối xanh được rửa, nếp được vo, nhân được gói, là cả một nghi lễ tưởng nhớ trời đất, tổ tiên và nguồn cội được tái diễn.

Việc hai mươi mốt công tử còn lại được phong giữ phiên trấn, lập bộ đảng, rồi tranh nhau làm trưởng, dựng mộc sách, là lời giải thích nguồn gốc của các đơn vị cư trú cổ: sách, trại, trang, phường. Truyền thuyết đã khéo léo gắn một phong tục đẹp với một biến chuyển chính trị, khiến câu chuyện vừa có chiều sâu văn hóa, vừa có chiều rộng lịch sử.

Xét tổng thể, Truyện Bánh Chưng kết hợp ba lớp ý nghĩa. Thứ nhất, đó là câu chuyện về đạo hiếu và phép chọn người kế vị: người xứng đáng không phải người giàu nhất hay mạnh nhất, mà là người hiểu gốc rễ và biết kính trọng tổ tiên. Thứ hai, đó là triết lý trời đất được gói trong hình bánh: vuông tròn, âm dương, bao hàm vạn vật. Thứ ba, đó là bài ca về hạt gạo, về nghề nông, về sự bình dị làm nên sức mạnh bền vững nhất của một dân tộc.

Nếu Đổng Thiên Vương là hình ảnh đất nước đứng dậy trong giờ nguy biến, thì Lang Liệu là hình ảnh đất nước trong thời bình: lặng lẽ, cần mẫn, gieo trồng, gói ghém, và dâng lên trời đất những gì tốt đẹp nhất được làm ra từ đôi bàn tay lấm bùn. Cả hai câu chuyện, đặt cạnh nhau, vẽ nên trọn vẹn chân dung một dân tộc: biết chiến đấu khi cần, và biết sống an hòa, biết nhớ ơn trời đất khi nước yên.