Đêm Không Ngủ Tại Ê-phê-sô 431 – Nguồn Gốc Tín Điều Đức Maria Mẹ Thiên Chúa

Đêm đuốc sáng tại Ê-phê-sô 431

Trong lịch sử Hội Thánh, có những đêm không chỉ sáng bởi ánh đuốc, mà còn sáng bởi đức tin của cả một đoàn dân. Đêm 22 tháng 6 năm 431 tại Êphêsô là một đêm như thế. Sau phiên họp đầu tiên của Công đồng Êphêsô, khi tin Đức Maria được tuyên xưng là Theotokos — Mẹ Thiên Chúa — lan ra giữa dân chúng, thành phố cổ bên bờ Tiểu Á bừng lên trong niềm vui. Người tín hữu cầm đuốc xuống đường, hân hoan tung hô Đức Maria, vì họ hiểu rằng khi Hội Thánh bảo vệ danh xưng “Mẹ Thiên Chúa”, Hội Thánh cũng đang bảo vệ chính mầu nhiệm Đức Kitô, Con Thiên Chúa làm người để cứu độ nhân loại.

Công đồng Êphêsô năm 431 là Công đồng chung thứ ba của Hội Thánh, sau Công đồng Nicêa năm 325 và Công đồng Constantinopolis năm 381. Công đồng được triệu tập dưới thời hoàng đế Theodosius II, trong bối cảnh Hội Thánh đang đối diện với một cuộc tranh luận thần học rất nghiêm trọng: Đức Maria có thể được gọi là Mẹ Thiên Chúa hay không?

Vấn đề này không đơn giản chỉ là một danh hiệu dành cho Đức Mẹ. Phía sau danh xưng ấy là câu hỏi cốt lõi của đức tin Kitô giáo: Đức Giêsu Kitô là ai? Người chỉ là một con người đặc biệt được Thiên Chúa cư ngụ, hay Người thật sự là Ngôi Lời Thiên Chúa nhập thể? Nếu Đức Giêsu chỉ được hiểu như một con người kết hợp lỏng lẻo với Thiên Chúa, thì Đức Maria chỉ có thể được gọi là “Mẹ của Đức Kitô” theo nghĩa hẹp. Nhưng nếu Đức Giêsu là Ngôi Lời vĩnh cửu đã làm người, là một Ngôi vị duy nhất vừa thật là Thiên Chúa vừa thật là người, thì Đấng mà Đức Maria cưu mang và sinh hạ chính là Con Thiên Chúa nhập thể. Vì thế, Hội Thánh tuyên xưng Mẹ là Theotokos, nghĩa là “Đấng sinh ra Thiên Chúa” hay “Mẹ Thiên Chúa”.

Người gây nên cuộc tranh luận nổi bật lúc bấy giờ là Nestorius, Thượng phụ Constantinopolis. Ông e ngại danh xưng Theotokos có thể khiến người ta hiểu sai rằng bản tính Thiên Chúa bắt đầu từ Đức Maria. Vì vậy, ông thiên về cách gọi Đức Maria là Christotokos, nghĩa là “Mẹ của Đức Kitô”. Thoạt nghe, cách gọi ấy có vẻ thận trọng. Nhưng nguy hiểm nằm ở chỗ nó có thể làm người ta hiểu rằng trong Đức Kitô có sự tách biệt giữa con người Giêsu và Ngôi Lời Thiên Chúa, như thể Đức Maria chỉ sinh ra một con người, rồi con người ấy mới được kết hợp với Thiên Chúa theo một cách nào đó.

Thánh Cyrillô thành Alexandria đã mạnh mẽ chống lại quan điểm ấy. Ngài khẳng định rằng Đức Kitô không phải là hai chủ thể tách rời, một bên là con người Giêsu, một bên là Ngôi Lời Thiên Chúa. Đức Kitô là một Ngôi vị duy nhất: Ngôi Lời đã thật sự nhập thể, thật sự làm người, thật sự sinh ra bởi Đức Trinh Nữ Maria. Vì vậy, gọi Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa không có nghĩa là Mẹ sinh ra bản tính Thiên Chúa, cũng không có nghĩa là Mẹ có trước Thiên Chúa. Danh xưng ấy có nghĩa là người con Mẹ sinh ra chính là Ngôi Lời Thiên Chúa đã làm người.

Ngày 22 tháng 6 năm 431, Công đồng Êphêsô khai mạc phiên họp đầu tiên tại nhà thờ Đức Maria ở Êphêsô. Đây là một chi tiết rất đẹp và đầy ý nghĩa: Công đồng bàn về danh xưng Mẹ Thiên Chúa lại diễn ra trong một thánh đường kính Đức Maria. Trong phiên họp này, sau khi Nestorius từ chối đến trình diện dù đã được triệu mời, Công đồng đã lên án giáo thuyết của ông và bảo vệ đức tin truyền thống của Hội Thánh. Danh xưng Theotokos được xác nhận như một cách diễn tả đúng đắn về mầu nhiệm Nhập Thể.

Khi dân chúng Êphêsô nghe tin, niềm vui bùng lên. Theo truyền thống được lưu lại, dân thành đã thắp đuốc, hân hoan tung hô Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa và tiễn đưa các nghị phụ, đặc biệt là thánh Cyrillô, trong ánh sáng của đuốc và hương. Có thể hình dung đêm ấy như một cuộc rước đức tin: không phải đoàn quân chiến thắng trở về từ chiến địa, mà là đoàn dân Chúa mừng vì chân lý đức tin được bảo vệ. Nếu nói theo ngôn ngữ hôm nay, đó là một “đêm không ngủ” của lòng đạo đức bình dân, nhưng cũng là một đêm rất sâu sắc về thần học.

Tuy nhiên, cần nói cho chính xác: Công đồng Êphêsô không kết thúc ngay trong ngày 22 tháng 6. Ngày này là ngày khai mạc và là phiên họp đầu tiên rất quan trọng, nơi Nestorius bị kết án và danh xưng Theotokos được bảo vệ cách quyết liệt. Công đồng còn tiếp tục trong những tuần sau đó và thường được ghi nhận kéo dài đến cuối tháng 7 năm 431. Vì thế, khi nhắc đến ngày 22 tháng 6, ta không nên hiểu đây là ngày bế mạc Công đồng, mà là ngày khởi đầu biến cố lớn, ngày đức tin của Hội Thánh được công bố mạnh mẽ và cũng là ngày dân Chúa Êphêsô hân hoan bày tỏ lòng yêu mến đối với Mẹ Thiên Chúa

Ê-phê-sô 431 và danh xưng Theotokos

Danh xưng “Mẹ Thiên Chúa” không làm Đức Maria trở thành một nữ thần, cũng không đặt Mẹ ngang hàng với Thiên Chúa. Hội Thánh không thờ phượng Đức Maria. Hội Thánh chỉ thờ phượng một mình Thiên Chúa Ba Ngôi. Nhưng Hội Thánh tôn kính Đức Maria cách đặc biệt vì Mẹ được Thiên Chúa tuyển chọn làm Mẹ của Đấng Cứu Thế. Mọi vinh dự dành cho Đức Maria cuối cùng đều quy hướng về Đức Kitô. Nói cách khác, càng hiểu đúng về Mẹ Maria, ta càng hiểu đúng hơn về Đức Giêsu Kitô.

Từ Công đồng Êphêsô, lòng sùng kính Đức Maria trong Hội Thánh càng được đào sâu và lan rộng. Qua bao thế kỷ, lời tuyên xưng Theotokos đã đi vào kinh nguyện, phụng vụ, thánh ca và đời sống đạo đức của người tín hữu. Khi người Công giáo hôm nay đọc: “Thánh Maria, Đức Mẹ Chúa Trời, cầu cho chúng con là kẻ có tội, khi nay và trong giờ lâm tử”, chúng ta đang thừa hưởng một dòng đức tin rất cổ xưa. Dĩ nhiên, bản văn Kinh Kính Mừng như hiện nay được hình thành dần dần trong lịch sử Hội Thánh, chứ không phải nguyên văn đã được dân Êphêsô đọc vào năm 431. Nhưng tinh thần của lời kinh ấy đã có mặt trong niềm tin của Hội Thánh thời Công đồng: Đức Maria là Mẹ của Đức Kitô, và vì Đức Kitô là Thiên Chúa thật làm người thật, Mẹ xứng đáng được gọi là Mẹ Thiên Chúa.

Biến cố Êphêsô nhắc chúng ta rằng đức tin Kitô giáo không phải là một ý tưởng mơ hồ. Đức tin ấy gắn với một Đấng cụ thể: Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa làm người. Người đã sinh ra bởi Đức Trinh Nữ Maria, đã sống giữa nhân loại, đã chịu khổ nạn, chịu chết và phục sinh để cứu độ chúng ta. Vì thế, khi Hội Thánh bảo vệ danh xưng Mẹ Thiên Chúa, Hội Thánh đang bảo vệ niềm tin rằng Thiên Chúa đã thật sự bước vào lịch sử con người.

Đêm đuốc sáng ở Êphêsô năm 431 vì thế không chỉ là một kỷ niệm cổ xưa. Đó là lời nhắc cho người tín hữu hôm nay: hãy giữ đức tin cho sáng, hãy hiểu đạo cho sâu, hãy yêu mến Đức Maria bằng một lòng đạo đức đúng đắn, luôn quy hướng về Đức Kitô. Bởi Mẹ Maria không giữ ai lại cho riêng mình. Mẹ luôn dẫn chúng ta đến với Chúa Giêsu, Đấng là Con của Mẹ và là Thiên Chúa cứu độ chúng ta.

Từ Êphêsô năm xưa đến Hội Thánh hôm nay, lời tuyên xưng ấy vẫn vang vọng: Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa. Và trong từng lời kinh Kính Mừng, người tín hữu vẫn khiêm nhường phó thác đời mình cho lời chuyển cầu của Mẹ: xin Mẹ cầu cho chúng con khi nay và trong giờ lâm tử. Amen.