Ngày 25/6/1950: Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ – Vĩ tuyến 38 hóa chiến tuyến

Ngày 25 tháng 6 năm 1950, bán đảo Triều Tiên bước vào một trong những cuộc chiến khốc liệt nhất thế kỷ XX. Rạng sáng hôm ấy, Quân đội Nhân dân Triều Tiên từ phía Bắc vượt qua vĩ tuyến 38, mở cuộc tiến công quy mô lớn vào Đại Hàn Dân Quốc ở phía Nam. Chỉ trong vài ngày, chiến tranh cục bộ trên bán đảo nhanh chóng biến thành một cuộc đối đầu quốc tế, lôi kéo Hoa Kỳ, Liên Hợp Quốc, Trung Quốc và Liên Xô vào vòng xoáy của Chiến tranh Lạnh.

Đây không chỉ là một cuộc nội chiến giữa hai chính quyền cùng tuyên bố đại diện cho toàn thể dân tộc Triều Tiên. Đó còn là cuộc thử lửa đầu tiên của trật tự thế giới sau năm 1945, khi sự chia rẽ Đông – Tây không còn dừng lại ở tuyên truyền, ngoại giao hay viện trợ, mà đã chuyển thành chiến tranh thực sự. Nếu châu Âu có “bức màn sắt”, thì châu Á có vĩ tuyến 38; và vào ngày 25/6/1950, đường chia cắt ấy đã bốc cháy.

Bối cảnh: một bán đảo bị chia đôi sau Thế chiến II

Trước năm 1945, Triều Tiên là thuộc địa của Nhật Bản. Khi Nhật đầu hàng Đồng minh trong Thế chiến II, bán đảo Triều Tiên không tự động trở thành một quốc gia thống nhất. Trong bối cảnh quân đội Liên Xô tiến vào từ phía bắc còn quân đội Hoa Kỳ tiếp nhận đầu hàng của Nhật ở phía nam, vĩ tuyến 38 được chọn làm ranh giới hành chính tạm thời.

Ban đầu, ranh giới này không được thiết kế như biên giới vĩnh viễn. Tuy nhiên, mâu thuẫn giữa Liên Xô và Hoa Kỳ ngày càng sâu sắc. Phía Bắc dần hình thành một chính quyền cộng sản do Kim Nhật Thành lãnh đạo, dựa vào sự hậu thuẫn của Liên Xô. Phía Nam hình thành chính quyền Đại Hàn Dân Quốc do Lý Thừa Vãn đứng đầu, có quan hệ chặt chẽ với Hoa Kỳ và được đặt trong quỹ đạo chống cộng.

Năm 1948, hai nhà nước riêng biệt lần lượt ra đời: Đại Hàn Dân Quốc ở phía Nam và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên ở phía Bắc. Cả hai đều không xem mình là một “nửa quốc gia”, mà đều tuyên bố là chính quyền hợp pháp duy nhất của toàn bán đảo. Chính điểm này khiến vĩ tuyến 38 trở thành một đường ngừng bắn mong manh hơn là một biên giới hòa bình.

Từ năm 1948 đến trước tháng 6/1950, hai miền đã nhiều lần đụng độ ở khu vực biên giới. Các cuộc giao tranh nhỏ, hoạt động du kích, thanh trừng chính trị và đàn áp nội bộ diễn ra liên tục. Nói cách khác, ngày 25/6/1950 không phải là tia sét giữa trời quang. Nó là điểm bùng nổ của một thùng thuốc súng đã được tích lũy trong nhiều năm.

Nguyên nhân sâu xa: chia cắt dân tộc và đối đầu ý thức hệ

Nguyên nhân đầu tiên của chiến tranh là sự chia cắt bán đảo Triều Tiên sau Thế chiến II. Khi một dân tộc bị đặt vào hai vùng chiếm đóng khác nhau, rồi hai hệ thống chính trị đối lập được dựng lên, nguy cơ xung đột trở nên rất lớn. Triều Tiên không chỉ bị chia đôi về mặt địa lý, mà còn bị chia đôi về thể chế, quân đội, hệ tư tưởng và quan hệ quốc tế.

Nguyên nhân thứ hai là tham vọng thống nhất bằng vũ lực của cả hai phía, đặc biệt là phía Bắc tại thời điểm năm 1950. Kim Nhật Thành tin rằng chính quyền Lý Thừa Vãn ở miền Nam yếu, thiếu ổn định và có thể sụp đổ nhanh nếu miền Bắc tấn công mạnh. Ông cũng tin rằng một cuộc nổi dậy của lực lượng cánh tả trong miền Nam có thể hỗ trợ quân Bắc Triều Tiên. Nhìn theo cách nói dân gian, đây là kiểu tính toán “đánh nhanh, thắng nhanh”; chỉ có điều lịch sử thường không ngoan ngoãn như bản đồ trong phòng họp.

Nguyên nhân thứ ba là bối cảnh Chiến tranh Lạnh. Liên Xô đã hỗ trợ xây dựng quân đội miền Bắc, cung cấp cố vấn, trang bị, xe tăng, pháo binh và phương thức tổ chức theo kiểu Xô viết. Trung Quốc cộng sản, vừa giành thắng lợi trong nội chiến năm 1949, cũng trở thành một nhân tố quan trọng trong tính toán của Kim Nhật Thành. Về phía Hoa Kỳ, Washington ban đầu không muốn sa lầy vào một cuộc chiến trên lục địa châu Á, nhưng lại không thể để một đồng minh chống cộng sụp đổ ngay sau khi trật tự hậu chiến vừa hình thành.

Nguyên nhân thứ tư là sai lầm trong đánh giá chiến lược. Bình Nhưỡng tin rằng miền Nam sẽ sụp đổ nhanh. Stalin lo ngại Hoa Kỳ can thiệp, nhưng cuối cùng chấp thuận kế hoạch sau khi Kim Nhật Thành thuyết phục rằng chiến thắng sẽ nhanh và có sự ủng hộ nội bộ ở miền Nam. Mao Trạch Đông cũng tỏ ra thận trọng nhưng sau đó chấp thuận về chính trị. Cả ba bên cộng sản đều đánh giá thấp khả năng Hoa Kỳ và Liên Hợp Quốc can thiệp mạnh mẽ. Đó là một sai lầm lớn, và cái giá của sai lầm ấy là hàng triệu sinh mạng.

Tương quan lực lượng trước ngày 25/6/1950

Trước khi chiến tranh bùng nổ, tương quan lực lượng nghiêng rõ rệt về phía Bắc Triều Tiên. Quân đội Nhân dân Triều Tiên được tổ chức, huấn luyện và trang bị tốt hơn. Lực lượng này có khoảng 135.000 quân nếu tính cả các thành phần chủ lực và biên phòng, gồm nhiều sư đoàn bộ binh, đơn vị trinh sát cơ giới, trung đoàn độc lập và một lữ đoàn thiết giáp. Đặc biệt, miền Bắc có khoảng 150 xe tăng T-34 do Liên Xô cung cấp. Đây là loại xe tăng từng chứng tỏ hiệu quả lớn trong Thế chiến II, và đối với quân đội miền Nam lúc đó, nó gần như là một “quả đấm thép” rất khó ngăn chặn.

Ngược lại, quân đội Đại Hàn Dân Quốc có quân số không nhỏ nhưng thiếu trang bị nặng. Lục quân Hàn Quốc có khoảng 94.800 quân, nhưng chỉ một phần được bố trí dọc vĩ tuyến 38. Họ có súng trường, súng cối, pháo nhẹ và một số phương tiện vận tải, nhưng hầu như không có xe tăng, không có pháo hạng trung, không có máy bay tiêm kích hay oanh tạc cơ. Không quân Hàn Quốc chỉ có một số máy bay liên lạc và huấn luyện. Đối mặt với xe tăng T-34 và pháo binh miền Bắc, quân Nam Triều Tiên ở thế bất lợi nghiêm trọng.

Có thể tóm lược tương quan ban đầu như sau:

Yếu tố	Bắc Triều Tiên	Nam Triều Tiên
Mục tiêu chiến lược	Đánh nhanh, chiếm Seoul, thống nhất bán đảo bằng vũ lực	Phòng thủ, giữ thủ đô, chờ viện trợ quốc tế
Quân số	Khoảng 135.000 quân tính cả chủ lực và biên phòng	Lục quân khoảng 94.800 quân
Thiết giáp	Có xe tăng T-34, khoảng 150 chiếc	Hầu như không có xe tăng
Pháo binh	Có ưu thế pháo binh và hỏa lực yểm trợ	Thiếu pháo hạng trung, hỏa lực chống tăng yếu
Không quân	Có lợi thế hơn về trang bị ban đầu	Không có tiêm kích, không có oanh tạc cơ
Hậu thuẫn quốc tế	Liên Xô viện trợ, Trung Quốc ủng hộ chính trị	Hoa Kỳ cố vấn, Liên Hợp Quốc hậu thuẫn sau khi chiến tranh nổ ra

Nhìn vào bảng này, có thể thấy miền Bắc có ưu thế về chất lượng trang bị, khả năng cơ động và yếu tố bất ngờ. Miền Nam có quân số đáng kể, nhưng lực lượng phân tán, thiếu vũ khí nặng và chưa sẵn sàng cho một cuộc tiến công tổng lực.

Diễn biến ngày 25/6/1950: cuộc tấn công mở màn

Khoảng 4 giờ sáng ngày 25/6/1950, quân Bắc Triều Tiên mở cuộc tấn công phối hợp trên toàn tuyến vĩ tuyến 38. Trọng điểm của đòn đánh nằm ở hành lang Uijeongbu, con đường truyền thống dẫn thẳng về Seoul. Cuộc tiến công cũng bắt đầu ở khu vực bán đảo Ongjin ở phía tây, sau đó lan rộng trên nhiều hướng.

Yếu tố bất ngờ đóng vai trò rất lớn. Quân Nam Triều Tiên tuy đã quen với các vụ đụng độ biên giới, nhưng không kịp ứng phó với một cuộc tấn công tổng lực có xe tăng, pháo binh và bộ binh phối hợp. Các đơn vị phòng thủ phía bắc Seoul bị đẩy lùi nhanh chóng. Sức ép của thiết giáp miền Bắc tạo ra cú sốc chiến thuật, bởi bộ binh Hàn Quốc thiếu vũ khí chống tăng đủ mạnh.

Mục tiêu trước mắt của Bắc Triều Tiên là chiếm Seoul thật nhanh. Đây là trung tâm chính trị, hành chính và biểu tượng của Đại Hàn Dân Quốc. Nếu Seoul sụp đổ trong vài ngày, Bình Nhưỡng hy vọng chính quyền Lý Thừa Vãn sẽ rối loạn, quân đội miền Nam tan rã, và cuộc chiến có thể kết thúc trước khi Hoa Kỳ kịp đưa lực lượng lớn vào can thiệp.

Thực tế, Seoul thất thủ ngày 28/6/1950, chỉ ba ngày sau khi chiến tranh bùng nổ. Việc phá cầu sông Hàn quá sớm trong lúc nhiều đơn vị Hàn Quốc còn ở phía bắc con sông đã khiến tình hình càng hỗn loạn. Nhiều binh sĩ, phương tiện và vũ khí bị bỏ lại. Quân đội Hàn Quốc từ lực lượng gần 95.000 người vào ngày 25/6 chỉ còn có thể tập hợp được một phần nhỏ vào cuối tháng 6. Đây là một thảm họa quân sự đầu chiến tranh.

Phản ứng quốc tế: từ chiến tranh bán đảo thành chiến tranh quốc tế

Ngay trong ngày 25/6/1950, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc họp khẩn và thông qua Nghị quyết 82, xác định cuộc tấn công của Bắc Triều Tiên là hành động phá vỡ hòa bình, yêu cầu chấm dứt chiến sự và rút quân về vĩ tuyến 38. Khi miền Bắc không dừng tiến công, Liên Hợp Quốc tiếp tục thông qua các nghị quyết sau đó, kêu gọi các nước thành viên hỗ trợ Nam Triều Tiên.

Hoa Kỳ lúc đầu còn do dự. Tổng thống Harry S. Truman không muốn biến Triều Tiên thành một cuộc chiến lớn, nhưng cũng không thể để một chính quyền thân phương Tây bị xóa sổ bằng vũ lực. Washington lo rằng nếu không phản ứng, Liên Xô và các phong trào cộng sản khác sẽ xem đó là dấu hiệu Hoa Kỳ không đủ quyết tâm ngăn chặn sự bành trướng cộng sản.

Vì vậy, chiến tranh Triều Tiên nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một cuộc xung đột nội bộ. Hoa Kỳ đưa lực lượng không quân, hải quân rồi bộ binh vào chiến trường. Liên Hợp Quốc thành lập Bộ chỉ huy Liên Hợp Quốc do Hoa Kỳ lãnh đạo. Về sau, khi quân Liên Hợp Quốc phản công vượt lên phía bắc, Trung Quốc đưa “Chí nguyện quân Nhân dân Trung Quốc” tham chiến. Liên Xô không trực tiếp tuyên chiến với Hoa Kỳ, nhưng cung cấp viện trợ, cố vấn và hỗ trợ quan trọng cho phe cộng sản.

Vì sao miền Bắc thắng nhanh lúc đầu?

Miền Bắc thắng nhanh trong giai đoạn đầu vì có bốn lợi thế lớn.

Thứ nhất là bất ngờ chiến dịch. Dù căng thẳng biên giới đã kéo dài, phía Nam và các cố vấn Hoa Kỳ vẫn không đánh giá đúng khả năng một cuộc tiến công toàn diện sẽ xảy ra ngay trong tháng 6/1950.

Thứ hai là ưu thế thiết giáp. Xe tăng T-34 của miền Bắc tạo ra sức đột phá lớn trước một đối thủ thiếu vũ khí chống tăng hiệu quả. Trong chiến tranh hiện đại, bộ binh thiếu chống tăng mà gặp thiết giáp thì chẳng khác nào lính canh cổng phải chặn voi chiến bằng cây chổi tre: tinh thần có thể đáng khen, nhưng vật lý thì không nể lòng trung dũng.

Thứ ba là sự tập trung lực lượng. Bắc Triều Tiên dồn sức vào các hướng trọng yếu, nhất là trục Uijeongbu – Seoul. Trong khi đó, quân Nam Triều Tiên phân tán ở nhiều khu vực, một số đơn vị ở xa chiến tuyến chính.

Thứ tư là chuẩn bị chiến tranh tốt hơn. Miền Bắc được huấn luyện và trang bị cho một cuộc tiến công quy mô lớn, còn miền Nam chủ yếu được tổ chức để giữ an ninh nội bộ, chống du kích và phòng thủ giới hạn. Đây là khác biệt rất căn bản: một bên chuẩn bị đánh trận quyết định, bên kia chuẩn bị giữ trật tự và chống xâm nhập.

Ý nghĩa lịch sử của ngày 25/6/1950

Ngày 25/6/1950 là bước ngoặt lớn của lịch sử châu Á sau Thế chiến II. Nó chứng minh rằng Chiến tranh Lạnh không chỉ là cuộc đối đầu chính trị giữa hai siêu cường, mà có thể biến thành chiến tranh nóng ở những khu vực bị chia cắt.

Sự kiện này cũng làm thay đổi chiến lược của Hoa Kỳ ở châu Á. Trước đó, Washington còn lưỡng lự trong việc cam kết quân sự sâu rộng tại khu vực. Sau khi chiến tranh bùng nổ, Hoa Kỳ tăng cường hiện diện quân sự ở Đông Á, củng cố liên minh với Nhật Bản, bảo vệ Đài Loan và mở rộng chiến lược ngăn chặn cộng sản.

Đối với Liên Hợp Quốc, chiến tranh Triều Tiên là phép thử đầu tiên về khả năng phản ứng trước một cuộc xâm lược vũ trang. Việc Hội đồng Bảo an thông qua nghị quyết lên án và kêu gọi hỗ trợ Nam Triều Tiên khiến cuộc chiến mang danh nghĩa quốc tế rộng hơn, không chỉ là hành động đơn phương của Hoa Kỳ.

Đối với bán đảo Triều Tiên, hậu quả còn nặng nề hơn. Cuộc chiến kéo dài đến năm 1953, kết thúc bằng đình chiến chứ không phải hiệp ước hòa bình. Hai miền vẫn bị chia cắt, khu phi quân sự DMZ trở thành một trong những đường ranh căng thẳng nhất thế giới. Hàng triệu người chết, mất tích, ly tán; nhiều gia đình bị chia cắt vĩnh viễn.

Ngày 25/6/1950 là ngày vĩ tuyến 38 từ một ranh giới tạm thời biến thành chiến tuyến rực lửa. Chiến tranh Triều Tiên bùng nổ vì sự kết hợp của nhiều yếu tố: di sản thuộc địa Nhật Bản, chia cắt hậu Thế chiến II, đối đầu ý thức hệ, tham vọng thống nhất bằng vũ lực, sự hậu thuẫn của các cường quốc và những sai lầm nghiêm trọng trong tính toán chiến lược.

Nếu nhìn ở cấp độ bán đảo, đây là cuộc chiến giữa hai nhà nước cùng tuyên bố đại diện cho toàn dân tộc Triều Tiên. Nếu nhìn ở cấp độ quốc tế, đây là cuộc chiến nóng đầu tiên của Chiến tranh Lạnh. Còn nếu nhìn từ thân phận con người, đây là bi kịch của một dân tộc bị đặt vào bàn cờ của thời đại, nơi một đường kẻ trên bản đồ đã trở thành vết thương kéo dài hơn bảy thập niên.

Ngày 25/6/1950 vì thế không chỉ là ngày mở đầu một cuộc chiến. Đó là lời nhắc nhở rằng khi chia cắt chính trị, cực đoan ý thức hệ và tính toán cường quyền gặp nhau, một buổi rạng sáng có thể đủ để đẩy hàng triệu con người vào bóng tối chiến tranh.