Vắc xin dại ra đời như thế nào? Câu chuyện Louis Pasteur cứu sống Joseph Meister ngày 6/7/1885

Ngày 6/7/1885: cột mốc khai sinh vắc xin dại trên người

Ngày 6 tháng 7 năm 1885 là một trong những cột mốc đáng nhớ nhất của lịch sử y học thế giới. Vào ngày ấy, tại Pháp, nhà bác học Louis Pasteur cùng các cộng sự đã bắt đầu điều trị cho cậu bé Joseph Meister, 9 tuổi, người vừa bị một con chó dại cắn rất nặng. Theo CDC Hoa Kỳ, Pasteur và các cộng sự đã tiêm cho Joseph Meister liều đầu tiên trong tổng số 14 liều hằng ngày, dùng hỗn dịch tủy sống thỏ chứa virus dại đã được làm yếu dần. Sự kiện này thường được xem là điểm mở đầu cho kỷ nguyên hiện đại của tiêm chủng, tiếp nối nền móng mà Edward Jenner đã đặt ra gần một thế kỷ trước đó với vắc xin đậu mùa.

Điểm cần nói cho thật chính xác là: ngày 6/7/1885 không phải ngày “phát minh trong một khoảnh khắc” ra vắc xin dại. Trước đó, Pasteur và nhóm nghiên cứu đã có nhiều năm thí nghiệm trên động vật. Nhưng ngày 6/7/1885 là ngày vắc xin dại lần đầu tiên được sử dụng thành công để cứu một con người sau khi bị phơi nhiễm bệnh dại. Vì vậy, nếu gọi đây là ngày đánh dấu sự ra đời thực tiễn của vắc xin dại trên người thì hoàn toàn có cơ sở.

Bệnh dại trước thời Louis Pasteur: căn bệnh gần như vô phương cứu chữa

Bệnh dại là bệnh do virus gây ra, thường lây sang người qua vết cắn hoặc vết cào của động vật nhiễm bệnh, đặc biệt là chó. Điều đáng sợ nhất của bệnh dại là một khi triệu chứng thần kinh đã xuất hiện, bệnh gần như luôn dẫn đến tử vong. Chính vì vậy, trong nhiều thế kỷ, bệnh dại không chỉ là một vấn đề y học mà còn là nỗi ám ảnh xã hội. Người bị chó dại cắn thường phải sống trong sự chờ đợi kinh hoàng: không biết mình có phát bệnh hay không, và nếu phát bệnh thì gần như không còn phương thuốc cứu chữa.

Vào thế kỷ XIX, y học châu Âu đang có những chuyển biến lớn. Lý thuyết mầm bệnh dần thay thế các quan niệm mơ hồ về “khí độc”, “tự sinh” hay sự mất cân bằng trong cơ thể. Louis Pasteur là một trong những nhân vật trung tâm của cuộc chuyển biến ấy. Từ những nghiên cứu về lên men, thanh trùng, vi sinh vật và bệnh truyền nhiễm, Pasteur đi đến một tư tưởng khoa học rất quan trọng: nhiều bệnh tật không tự nhiên sinh ra trong cơ thể, mà do các tác nhân vi sinh xâm nhập từ bên ngoài.

Tư tưởng ấy đặt nền móng cho một câu hỏi táo bạo: nếu cơ thể có thể được “tập luyện” để nhận biết mầm bệnh trước, liệu con người có thể phòng bệnh thay vì chỉ chờ bệnh xuất hiện rồi chữa trị hay không? Đó chính là tinh thần của vắc xin.

Louis Pasteur đã tìm ra vắc xin dại bằng cách nào?

Louis Pasteur không làm việc một mình. Trong câu chuyện vắc xin dại, cần nhắc đến các cộng sự như Émile Roux, Charles Chamberland, Louis Thuillier và đặc biệt là bác sĩ Jacques-Joseph Grancher. Đây không chỉ là câu chuyện của một thiên tài đơn độc, mà là thành quả của cả một nhóm nghiên cứu kết hợp giữa phòng thí nghiệm và lâm sàng.

Khó khăn lớn nhất của bệnh dại là tác nhân gây bệnh khi ấy chưa thể quan sát rõ như nhiều vi khuẩn khác. Virus dại nhỏ hơn khả năng quan sát trực tiếp của kính hiển vi quang học thời đó. Pasteur chưa thể “nhìn thấy” virus theo nghĩa hiện đại, nhưng ông có thể nghiên cứu đường lây, thời gian ủ bệnh, khả năng truyền bệnh qua mô thần kinh và cách làm yếu độc lực của tác nhân gây bệnh.

Phương pháp nổi tiếng của Pasteur là gây nhiễm virus dại cho thỏ, sau đó lấy tủy sống của thỏ bị nhiễm bệnh và làm khô trong những điều kiện được kiểm soát. Khi tủy sống được phơi khô qua nhiều ngày, độc lực của tác nhân gây bệnh giảm dần. Từ đó, nhóm nghiên cứu tạo ra các liều tiêm có mức độ độc lực khác nhau, bắt đầu từ loại đã được làm yếu nhiều, rồi tăng dần mức độ kích thích miễn dịch. Nói theo cách dễ hiểu: cơ thể được tiếp xúc từng bước với mầm bệnh đã suy yếu, để hệ miễn dịch kịp học cách chống lại bệnh trước khi virus thật sự gây tổn thương chết người.

Các thí nghiệm trên chó và thỏ cho thấy hướng đi này có triển vọng. Theo Viện Pasteur, trước khi điều trị cho người, vắc xin đã được thử nghiệm thành công trên động vật, dù một số cộng sự vẫn còn rất thận trọng khi nghĩ đến việc dùng cho người.

Joseph Meister: cậu bé đầu tiên được cứu sống nhờ vắc xin dại

Tháng 7 năm 1885, Joseph Meister, một cậu bé người Alsace, bị chó dại cắn nhiều vết rất nặng. Viện Pasteur ghi nhận Joseph bị cắn 14 lần bởi một con chó dại. Mẹ của cậu, bà Marie-Angélique Meister, nghe nói ở Paris có nhà bác học Louis Pasteur đang nghiên cứu cách phòng bệnh dại, nên đã đưa con đến cầu cứu.

Đây là thời khắc vô cùng khó xử. Pasteur không phải là bác sĩ hành nghề lâm sàng. Vắc xin đã có kết quả trên động vật, nhưng chưa từng được sử dụng rộng rãi cho người. Nếu không làm gì, Joseph gần như chắc chắn sẽ chết khi bệnh dại phát ra. Nhưng nếu điều trị thất bại, Pasteur và cộng sự có thể phải đối mặt với hậu quả khoa học, đạo đức và pháp lý rất nghiêm trọng.

Cuối cùng, bác sĩ Jacques-Joseph Grancher đã đóng vai trò quyết định. Ông là người thuyết phục Pasteur cho phép dùng phương pháp điều trị này và là người trực tiếp tiêm cho Joseph. Theo Viện Pasteur, trong 10 ngày, Grancher đã tiêm 12 liều vắc xin cho cậu bé; chưa đầy một tháng sau, kết quả cho thấy Joseph Meister đã được cứu sống. CDC ghi nhận phác đồ này gồm 14 liều hằng ngày, phản ánh sự khác nhau trong cách thuật lại số liều giữa các nguồn lịch sử, nhưng điểm thống nhất cốt lõi là: Joseph Meister được điều trị bắt đầu từ ngày 6/7/1885 và không phát bệnh dại.

Từ một trường hợp tưởng như tuyệt vọng, Joseph Meister trở thành người đầu tiên nổi tiếng trong lịch sử được cứu sống nhờ vắc xin dại sau phơi nhiễm. Và Louis Pasteur, từ một nhà hóa học – vi sinh học, bước vào hàng ngũ những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất của lịch sử y học.

Ý nghĩa của vắc xin dại đối với lịch sử y học thế giới

Ý nghĩa của vắc xin dại không chỉ nằm ở việc cứu một cậu bé. Nó chứng minh một nguyên lý lớn: con người có thể can thiệp vào quá trình nhiễm bệnh ngay cả sau khi đã bị phơi nhiễm, miễn là hành động đủ sớm và đúng cách. Đây là điểm đặc biệt của bệnh dại. Với nhiều bệnh truyền nhiễm khác, vắc xin chủ yếu được dùng trước khi nhiễm bệnh. Còn với bệnh dại, tiêm phòng sau phơi nhiễm vẫn có thể cứu người, vì virus thường cần thời gian di chuyển từ vết cắn theo dây thần kinh về hệ thần kinh trung ương.

Nói cách khác, Pasteur đã tận dụng “khoảng thời gian vàng” giữa lúc bị cắn và lúc phát bệnh. Trong khoảng thời gian ấy, hệ miễn dịch có thể được kích hoạt để tạo kháng thể chống virus. Đó là sự kết hợp tuyệt vời giữa hiểu biết sinh học, kỹ thuật phòng thí nghiệm và quyết định lâm sàng.

Sau thành công với Joseph Meister, nhiều bệnh nhân từ khắp nơi tìm đến Pasteur để được điều trị. Số người đến quá đông đã dẫn đến việc thành lập một trung tâm tiêm chủng chuyên biệt, rồi góp phần quan trọng vào sự ra đời của Viện Pasteur, được khánh thành năm 1888. Viện Pasteur cho biết chính sự phối hợp giữa nhà khoa học Louis Pasteur và bác sĩ Joseph Grancher đã định hình số phận của Viện Pasteur như một cơ sở phục vụ sức khỏe con người.

Từ tủy sống thỏ đến vắc xin dại hiện đại

Dĩ nhiên, vắc xin dại thời Pasteur chưa thể so sánh với vắc xin hiện đại. Phương pháp ban đầu sử dụng mô thần kinh động vật, hiệu quả là bước đột phá lớn, nhưng về sau y học nhận ra loại vắc xin này có nhiều hạn chế về độ an toàn, độ tinh sạch và khả năng chuẩn hóa.

Tiến bộ lớn của thế kỷ XX và XXI là sự chuyển dịch từ vắc xin mô thần kinh sang vắc xin nuôi cấy tế bào. WHO hiện nêu rõ có hai nhóm vắc xin dại dùng cho người: vắc xin mô thần kinh và vắc xin nuôi cấy tế bào; WHO khuyến nghị thay thế vắc xin mô thần kinh bằng vắc xin nuôi cấy tế bào vì hiệu quả và độ an toàn cao hơn. Đây là bước tiến rất quan trọng: từ một phương pháp cứu người nhưng còn thô sơ, khoa học đã phát triển thành các vắc xin tinh sạch hơn, kiểm soát chất lượng tốt hơn, ít phản ứng bất lợi hơn và phù hợp với y tế hiện đại.

Ngày nay, điều trị dự phòng sau phơi nhiễm bệnh dại không chỉ là “tiêm vắc xin”. Theo WHO, xử trí sau phơi nhiễm gồm rửa vết thương, tiêm vắc xin dại theo khuyến cáo, và trong trường hợp cần thiết thì dùng thêm globulin miễn dịch kháng dại. WHO cũng khuyến cáo rửa vết thương ngay và kỹ trong ít nhất 15 phút bằng nước và xà phòng, chất tẩy rửa, povidone iodine hoặc các chất có khả năng bất hoạt virus dại.

CDC Hoa Kỳ cũng nhấn mạnh việc dự phòng sau phơi nhiễm bắt đầu bằng rửa sạch vết thương ngay lập tức bằng xà phòng và nước; với người chưa từng tiêm vắc xin dại trước đó, phác đồ hiện đại thường gồm vắc xin và globulin miễn dịch kháng dại tùy trường hợp. CDC cho biết từ khi vắc xin nuôi cấy tế bào được dùng thường quy tại Hoa Kỳ, chưa ghi nhận thất bại dự phòng sau phơi nhiễm ở bệnh nhân có miễn dịch bình thường, khi điều trị được thực hiện đúng.

Vắc xin dại giúp hiểu gì về nguyên lý vắc xin nói chung?

Câu chuyện vắc xin dại là một bài học kinh điển về bản chất của vắc xin. Vắc xin không phải là “thuốc chữa bệnh” theo nghĩa thông thường. Vắc xin là cách giúp hệ miễn dịch nhận diện trước mầm bệnh hoặc một phần của mầm bệnh, từ đó tạo ra trí nhớ miễn dịch. Khi mầm bệnh thật sự xâm nhập, cơ thể phản ứng nhanh hơn, mạnh hơn và chính xác hơn.

Từ thời Pasteur đến nay, khoa học vắc xin đã tiến một chặng đường rất dài. Ban đầu, nhiều vắc xin dựa trên mầm bệnh sống giảm độc lực hoặc mầm bệnh bất hoạt. Sau đó là vắc xin giải độc tố, vắc xin tiểu đơn vị, vắc xin tái tổ hợp, vắc xin polysaccharide liên hợp, vắc xin vector virus và gần đây là vắc xin mRNA. Dù công nghệ khác nhau, nguyên lý cốt lõi vẫn thống nhất: huấn luyện hệ miễn dịch để phòng bệnh.

Vắc xin dại cũng cho thấy khoa học không phát triển bằng phép màu. Nó phát triển bằng quan sát, giả thuyết, thí nghiệm, thất bại, sửa sai, tranh luận đạo đức và kiểm chứng thực tế. Pasteur không “ngẫu nhiên gặp may” vào ngày 6/7/1885. Ngày ấy là kết quả của nhiều năm nghiên cứu về vi sinh vật, miễn dịch, bệnh truyền nhiễm và kỹ thuật làm yếu độc lực mầm bệnh. Nhưng cũng phải nói công bằng: quyết định điều trị cho Joseph Meister là một quyết định đầy rủi ro, bởi ranh giới giữa lòng can đảm khoa học và mạo hiểm y học khi ấy rất mong manh.

Bài học từ ngày 6/7: khoa học, lòng can đảm và trách nhiệm cộng đồng

Đối với nhà trường, ngày 6/7/1885 là một câu chuyện rất đáng kể cho học sinh. Nó giúp các em thấy rằng khoa học không xa lạ, khô khan hay chỉ nằm trong phòng thí nghiệm. Khoa học bắt đầu từ một nỗi đau rất thật của con người: một đứa trẻ bị chó dại cắn, một người mẹ tuyệt vọng, một căn bệnh gần như vô phương cứu chữa. Và khoa học trở nên cao quý khi tri thức được dùng để bảo vệ sự sống.

Câu chuyện ấy cũng nhắc chúng ta về trách nhiệm cộng đồng. Bệnh dại đến nay vẫn chưa biến mất. WHO khẳng định mọi trường hợp nghi ngờ phơi nhiễm bệnh dại cần được xử trí ngay để ngăn triệu chứng và tử vong; dự phòng sau phơi nhiễm đúng cách gồm xử lý vết thương, tiêm vắc xin, và dùng globulin miễn dịch khi có chỉ định. Vì vậy, bài học thực tế cho học sinh là: không đùa nghịch với chó mèo lạ, không chủ quan khi bị cắn hoặc cào, phải báo ngay cho người lớn, rửa vết thương đúng cách và đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.

Từ vắc xin dại đến niềm tin vào khoa học phòng bệnh

Ngày 6/7/1885 không chỉ là ngày Joseph Meister được cứu sống. Đó là ngày nhân loại nhìn thấy rõ hơn sức mạnh của miễn dịch học ứng dụng. Từ phòng thí nghiệm của Pasteur, vắc xin dại đã mở ra một niềm tin lớn: nhiều căn bệnh từng được xem là định mệnh có thể bị đẩy lùi bằng tri thức, phương pháp và lòng can đảm khoa học.

Từ vắc xin dại đến các thế hệ vắc xin hiện đại, lịch sử y học đã chứng minh rằng phòng bệnh luôn là một trong những chiến thắng văn minh nhất của con người. Mỗi mũi vắc xin không chỉ bảo vệ một cá nhân, mà còn góp phần bảo vệ gia đình, nhà trường và cộng đồng. Nếu bệnh dại từng là biểu tượng của nỗi sợ, thì vắc xin dại chính là biểu tượng của hy vọng: hy vọng rằng bằng khoa học nghiêm túc và tinh thần nhân đạo, con người có thể giành lại sự sống từ tay những căn bệnh tưởng như không thể khuất phục.