UNESCO mô tả AI như một hệ thống có khả năng xử lý lượng thông tin lớn, tạo nội dung mới và hỗ trợ ra quyết định. Khi AI bước vào giáo dục, mối quan hệ truyền thống “giáo viên – học sinh” chuyển thành “giáo viên – AI – học sinh”. Điều này đòi hỏi học sinh phải có năng lực hiểu AI, đánh giá AI và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Bộ GD&ĐT đã điều chỉnh những nguyên tắc này để phù hợp với lứa tuổi THCS, giúp các em tiếp cận AI một cách tự nhiên nhưng không lệ thuộc.

Hiểu đúng bản chất AI và phát triển tư duy phản biện

Một trong những mục tiêu quan trọng nhất là giúp học sinh hiểu rằng AI không phải là “bộ não thông minh”, mà là hệ thống hoạt động dựa trên dữ liệu và thuật toán. Khi học sinh nhận thức được điều này, các em sẽ biết cách phân tích kết quả AI đưa ra, đặt câu hỏi về nguồn dữ liệu, độ chính xác và khả năng thiên vị. UNESCO gọi đây là năng lực “AI foundations and applications”, trong đó người học phải hiểu cách AI xử lý thông tin, cách mô hình được huấn luyện và vì sao AI có thể sai.

Ở cấp THCS, học sinh được hướng dẫn nhận diện ứng dụng AI trong đời sống, phân biệt AI với các phần mềm thông thường, hiểu khái niệm dữ liệu và vai trò của dữ liệu trong việc huấn luyện mô hình. Khi học sinh biết rằng AI có thể tạo ra lỗi, các em sẽ không phụ thuộc vào công cụ mà biết kiểm chứng thông tin bằng nhiều nguồn khác nhau. Đây là nền tảng của tư duy phản biện – một năng lực quan trọng trong thời đại số.

Hình thành đạo đức số và trách nhiệm khi sử dụng AI

UNESCO và UNICEF đều nhấn mạnh rằng AI phải được triển khai theo hướng bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền trẻ em. Điều này được Bộ GD&ĐT đưa vào chương trình thí điểm dưới dạng các yêu cầu về đạo đức số. Học sinh cần hiểu rằng không phải mọi công cụ AI đều an toàn; nhiều nền tảng thu thập dữ liệu cá nhân, theo dõi hành vi hoặc sử dụng thông tin cho mục đích thương mại.

Học sinh được hướng dẫn cách bảo vệ dữ liệu cá nhân, không chia sẻ hình ảnh, giọng nói hoặc thông tin nhạy cảm cho các công cụ không rõ nguồn gốc. Các em cũng được học cách nhận diện deepfake, tin giả và nội dung bị thao túng bởi thuật toán. Quan trọng hơn, học sinh phải hiểu rằng sử dụng AI để gian lận – như nhờ AI làm bài hộ – không chỉ sai về đạo đức mà còn làm mất đi cơ hội phát triển năng lực thật sự của bản thân.

Đạo đức số còn bao gồm việc tôn trọng bản quyền, không sao chép nội dung AI tạo ra mà không ghi nguồn, và biết phân biệt giữa hỗ trợ học tập và lạm dụng công nghệ. Đây là những giá trị mà UNESCO gọi là “human-centred mindset” – tư duy lấy con người làm trung tâm.

Sử dụng AI trong học tập và bước đầu thiết kế sản phẩm AI

Bên cạnh hiểu biết và đạo đức, học sinh THCS cần có khả năng sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ học tập. Các em có thể dùng AI để tóm tắt văn bản, tạo ý tưởng, mô phỏng khoa học, luyện ngoại ngữ hoặc hỗ trợ học sinh khuyết tật. Tuy nhiên, việc sử dụng phải có hướng dẫn của giáo viên để đảm bảo tính minh bạch và không làm giảm khả năng tư duy độc lập.

Ở mức độ thực hành, học sinh được tiếp cận quy trình thiết kế hệ thống AI ở mức đơn giản: thu thập dữ liệu nhỏ, phân loại hình ảnh cơ bản, tạo chatbot đơn giản hoặc thử nghiệm mô hình dự đoán bằng công cụ trực quan. UNESCO khuyến khích phương pháp học thông qua trải nghiệm, vì đây là cách hiệu quả nhất để học sinh hiểu giới hạn và khả năng của AI.

Theo tài liệu thí điểm của Bộ GD&ĐT, mục tiêu được phân theo từng khối lớp:

• Lớp 6: nhận biết AI và ứng dụng xung quanh
• Lớp 7: hiểu dữ liệu và thuật toán
• Lớp 8: ứng dụng AI trong học tập và giải quyết vấn đề
• Lớp 9: tư duy thiết kế và đánh giá rủi ro đạo đức

Cách phân tầng này giúp học sinh tiến bộ từng bước, từ nhận biết đến hiểu sâu và sáng tạo.